کبوتربازی از دیرباز به‌عنوان سرگرمی در بین ایرانیان رایج بوده است

ازجمله سرگرمی‌هایی که در بین گروه‌هایی از مردم وجود دارد، کبوتربازی است که سابقه‌ای طولانی داشته و از دیرباز در بین ایرانیان رایج بوده است. حتا زمانی از وجود کبوتران نامه‌بر استفاده می‌شده است. در اراک نیز این رسم وجود داشته؛ دو روش در کفتربازی (کبوتربازی) در اراک وجود داشته است؛ اول روش تخصصی بابرنامه و دوم روش غیرتخصصی و بدون برنامه.
به گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران، در روش اول، هدف از بازی اقتصادی نبوده، بلکه تفننی است. پس از آنکه جوجه بعد از 20 روز از تخم درآمد می‌تواند بپرد. در این موقع ابتدا جوجه را با دست یا تکه چوبی می‌ترسانند تا از زمین بلند شود و پرواز کند، بعد از اینکه یک دور در حیاط منزل زد، به زمین یا پشت بام می‌نشیند. در روزهای بعد در ساعت معین پرش جوجه را مرتب بیشتر می‌کنند و در روزهای اول تلاش بر آن است که کفتر کمتر بپرد. برای پایین آمدن کبوتر در پشت بام یا حیاط منزل، یک کفتر به دست گرفته و به کبوتر در حال پرواز نشان می‌دهند تا بنشینند.
با این روش در روزهای متوالی کبوتر جلد (جل) (تیز و شتاب) می‌شود. در این حالت کبوتر با لانه خود آشنا شده و خو پیدا کرده و دیگر پس از پرواز گم نمی‌شود. اگر جوجه یا کفتری را از محلی بیاورند برای جلد کردن آن برای مدت چند روز بالهای آن را می‌بندند تا آموخته گردد. این گروه از کبوتربازان به طور معمول صبح قبل از طلوع آفتا کبوتران را به پرواز درآورده و به طور معمول 5 تا 6 ساعت‌ آنها می‌پرند و در این مدت کبوترباز کفترها را نظار کرده و پرش آنها را زیر نظر دارد.
ارتفاع پرش کبوتران متفاوت است و به ترتیب عبارتند از:
1- با ارتفاع بسیار کم در محدوده منزل کبوترباز.
2- دوربونی یا میون توا (میان تاب‌ها)‌ با ارتفاع متوسط.
3- جاکار، با ارتفاع زیاد که کبوتر با چشم به زحمت دیده می‌شود.
4- (چسب) با ارتفاع بسیار زیاد که کفترها با چشم غیر مسلح دیده نمی‌شوند. در این موقع و در این ارتفاع می‌گویند به آسمون چسبیده است.
از قدیم کفتربازی در ایران در بین گروه‌های اشرافی و مالکان و شاهزاده‌ها متداول بوده که جنبه تفننی و سرگرمی داشته است و از کبوتربازی سودی اقتصادی در نظر نبوده است و به کبوتربازان عشق‌باز ‌می‌گفتند. ولی کم کم از طبقات مرفه به سایر گروه‌ها و حتا طبقه کم‌درآمد کشیده شد و در این گروه از کبوتربازان هدف سودجویی بوده و به عنوان شغل و حرفه‌ای درآمده است. بنابراین در زمان حال در بین طبقات مرفه هدف عشق، علاقه و سرگرمی است؛ در صورتیکه در بین طبقات پایین‌تر هدف سودجویی و نوعی حرفه و پیشه است.
منزلت و موقعیت اجتماعی کبوتربازان در شهر اراک به این صورت است که در شهر اراک به‌طور کلی کفتربازی در زمره کارهای ناپسند و غیرمتعارف است و هرگاه کسی به این کار دست زند، مردم با دیدی بدبینانه به او نگاه می‌کنند و او را جزو افراد شرور و ماجرجو به حساب می‌آورند؛ هرچند که در بین گروه‌های طبقه اول افرادی تحصیل‌کرده وجود دارند. همانطور که در تمام جهان افرادی به کار تفننی دست زده و به آن عشق می‌ورزند، مانند داشتن مجموعه‌های مختلف از قبیل تمبر و عکس و تابلو و غیره گروهی هم در ایران به داشتن مجموعه کفتربازی با دیدی هنری نگاه کرده و با علاقه‌ای مفرط با این کار اوقات فراغت خود را می‌گذرانند.
زشتی و قبح این کار از آنجا شروع شده است که افرادی ستیزه‌جو و متجاوز به حقوق دیگران به کبوتربازی دست زده و هدف آنان غیر از عشق و علاقه و گذراندن وقت است؛ بلکه با دیدی اقتصادی به قضیه نگاه می‌کنند و در هنگام کفتربازی غیر از اینکه در پشت بام‌ها بطور دائم مزاحم همسایه‌ها هستند در برخورد با مردم از حالت ادب و نزاکت خارج شده و مردم را نسبت به خود بدبین می‌کنند.
انواع کبوترها به دو قسمت عمده تقسیم می‌شوند:
1- کبوتران وحشی
2- کبوتران اهلی
و کبوتران اهلی به دو قسمت تقسیم می‌شدند. اول کبوتران پرشی با رنگ‌های مختلف و دوم کبوتران زینتی.
1- کبوتران پرشی: با رنگ‌های سفید، زرد، سرخ، زاغ، سبز و قهوه‌یی.
از ترکیب کبوتران نامبرده کفترهای پرشی رنگین دیگری به‌وجود می‌آید که رنگ آنها مخلوطی از رنگهای اصلی بالا می‌باشد مانند طوقی، گلی، دوشونی (دوشانه‌یی) که رنگ این کبوتران منظم و مشخص است و تعدادی هم غیرمنظم هستند، مانند پلنگ، ابلق، سوسکی، آینه‌یی و غیره.
به طور معمول دم کبوتران پرشی دارای 12 تا 14 تار بوده که نمونه 14 تاری آن مرغوبتر می‌باشد.
2- کبوتران زینتی: این گروه مانند کبوتران پرشی نمی‌توانند زیاد پرواز کنند. پرش آنها در ارتفاع کم بوده و پس از زمانی کوتاه خسته شده و می‌نشینند. مهمترین آنها عبارتند از:‌ یاهو، دم چتری، فری (هلندی).
یاهو به طور معمول سفیدرنگ بوده و به جای کاکل تاجی پهن داشته و پاهای آنها پر از پر است.
دم چتری، سفیدرنگ بوده و گردنی بلند و سینه‌ای جلوآمده دارد و همیشه سرخود را به طرف عقب می‌کشد و تعداد تاردم این کبوتران تا 34 عدد هم دیده شده است.
فری (هلندی) نژاد این گونه کبوتران خارجی است و دارای گردنی بلند و پرهایی به صورت یال در اطراف گردن آن است و رنگ آنها مخلوطی از رنگهای مختلف است.
اصطلاحاتی که معمولاð در بین کبوتربازان معمول است عبارتند از:
کفتر خون: خانه کبوتران، محل نگهداری آنان.
جفت خون: قسمتی از لانه که کبوتر نر و ماده را با هم جفت می‌کنند.
لونه ولی: کبوترانی هستند نیمه وحشی و جفت جفت در لانه‌های غیر مشخص جا می‌گیرند و کبوتربازان دنبال اینگونه کبوتران نیستند.
تیرکی: چون در کفتر خون تعداد کبوتران زیاد است و کف آنها همیشه پر از فضولات کبوتران است، بنابراین برای جلوگیری از آلوده شدن کبوترها چوب‌های باریکی (نی‌مانند) به‌صورت افقی و عمودی نصب می‌کنند تا کبوتران بتوانند روی تیرکی استراحت کنند.
گره: به کبوتری می‌گویند که به محض بلند شدن از زمین شروع به معلق زدن می‌کند و گاهی به صورت عمودی در حال معلق زدن اوج می‌گیرد که به طور معمول قبل از اوج گیری آنها را می‌نشانند.
سفت: به کبوتری می‌گویند که از ابتدای پرش شروع به بازی (معلق زدن) می‌کند تا جا کار ادامه دارد، این نوع کبوتران بر خلاف گره‌ها کمتر گم می‌شوند.
پنچه: نوعی از حالت پرش کبوتر را گویند که در حال پرواز کمی توقف کوتاه کرده و سپس بطور عمودی معلق می‌زند و این حالت تا اوج‌گیری ادامه دارد.
تنگ بون: چون در هنگام فرود‌ آمدن کبوتر، آهنگ پرش تنظیم، تبدیل به نامنظم می‌شود؛ بدین جهت کبوتر دوباره اوج می‌گیرد و دوباره مشغول معلق زدن می‌شود این کار را بدان سبب انجام می‌دهد که بتواند راحت فرود آید.
به محل فروش کبوتران سهله گویند و به طور معمول مغازه‌ای است که جلو آنرا با تورهای فلزی یا نخی مسدود می‌کنند و چون در این محل کبوتر را به آسانی می‌توانند بگیرند، سهله گویند. سهله دارای حرفه و شغلی معین است که کار سهله‌دار خرید و فروش کبوتر می‌باشد و سهله به‌طور معمول پاطوق کبوتربازان حرفه‌یی بوده که مورد سرزنش مردم شهر است.
دانه کبوتر پرشی فقط ارزن است که عصرها به کبوتر داده می‌شود و گاهی قبل از پرواز مشتی ارزن به کفتر می‌دهند که به آن چاشنی گویند. کبوتران جوجه کشی را روزی دوبار دانه می‌دهند که عبارت است از مخلوطی از گندم و ارزن یا گندم و ماشک یا قره‌ماش.
در بهار و تابستان از دادن دانه‌های چربی‌دار خودداری می‌کنند؛ زیرا باعث پیدایش غدد چربی در بدن کبوتر می‌گردد.
اهم بیماریهای کبوتران عبارتند از خناق، اسهال، آبله، سل، طاعون، صرع و فلج.
مسابقه کبوتربازان به این ترتیب است که کفتربازها اغلب بر سرپوش کبوتران پرشی خود شرطبندی می‌کنند که گاهی به صورت جایزه نقدی گزاف است.

منبع:خبرگزاری ایسنا