بیست و پنج سال پس از آن شب ، عنوان مطلبی است که توسط محبوبه حسین زاده ترجمه شده و دی ماه گذشته در روزنامه اعتماد منتشر شده . مترجم در توصیف کوتاه آن نوشته : ماجرا از زبان یک زن روایت میشه که 25سال قبل وقتی بزرگترین فاجعه صنعتی تاریخ اتفاق میفته یک زن خانه دار بوده که بعد از مرگ تدریجی عزیزانش بر اثر این فاجعه تبدیل به یک اکتیویست و فعال اجتماعی میشه و بالاخره جایزه زیست محیطی گلدمن در سال 2004 بهش تعلق می گیره... با پول این جایزه یک سازمان غیردولتی تاسیس می کنه و مشغول ارائه خدمات به بچه های نسل دوم و سوم این فاجعه که اونها هم همگی معلول و یا بیمار ذهنی هستند میشه...
این مطلب خواندنی را می توانید در سایت روزنامه اعتماد و یا در ادامه این مطلب بخوانید :
بیست و پنج سال پس از آن شب
در سوم دسامبر 1984 نشت یک گاز مرگ آور، هزاران نفر را در شهر بوپال هند به کام مرگ فرستاد؛ اتفاقی که به عنوان بدترین فاجعه صنعتی دنیا نامیده شد. میرادا کولار روزنامه نگار در بیست و پنجمین سالگرد فاجعه به این شهر سفر کرده است. زنی که روایت کننده درد در این گزارش است از شب فاجعه و مرگ 20 هزار نفر می گوید و از 25 سال پس از فاجعه و نسل دوم و سوم قربانیان نشت گاز و آب آلوده.
دوم دسامبر 1984
در ساعت 21 یک شب صاف زمستانی در بوپال، کارگران در حال پایین کشیدن کرکره های مغازه ها بودند، مادران در حال تهیه غذا و کودکان مشغول تماشای تلویزیون یا آماده شدن برای خوابیدن در حالی که نمی دانستند برای همیشه به بزرگ ترین فاجعه صنعتی تاریخ دنیا پیوند خواهند خورد؛ فاجعه یی که باعث مرگ 20 هزار نفر شد. خانواده چامپا دوی شوکال این یکشنبه را هم مثل بقیه تعطیلات آخر هفته به تنبلی می گذراند. این خانواده هفت نفره ناهار مفصلی خورده بودند، شست و شوی البسه تمام شده بود و مادر خانواده مشغول تهیه شام بود. کمتر از یک کیلومتر دورتر از این خانواده در کارخانه اتصال کاربید، کارگران شیفت در حال دست کشیدن از کار بودند بدون توجه به حجم عظیمی از آب که وارد تانکر 610 می شد. این تانکر محتوی 42 تن متیل ایزوسیانات بود و ساعت 10 شب، نتیجه فعل و انفعالات افزایش دمای داخل تانکر تا 392 درجه فارنهایت بود. این تانکر هرگز برای تحمل چنین فشاری طراحی و ساخته نشده بود. در نیمه شب وقتی چامپا دوی 32ساله- مادر خانواده- کودکانش را در رختخواب هایشان گذاشت گاز به آرامی در حال نشت کردن بود. فقط چند دقیقه پس از نیمه شب صدای جیغ و فریاد از هر سو بلند شد. همه مردم استفراغ می کردند در حالی که از احساس خفگی، گلوهایشان را چنگ می زدند بدون اینکه بدانند چه اتفاقی افتاده است. یک ساعت پس از نشت مخزن، حدود 20 تا 30 تن گاز کشنده در هوا آزاد شده بود. چامپا دوی با صدای جیغ کودکانی که در حال عبور از خیابان بودند، از خواب پرید. این کودکان اتاقی در نزدیکی کارخانه اجاره کرده بودند تا شب ها در آن درس بخوانند؛ «به محض اینکه در را باز کردیم با هجوم هوای گرم مواجه شدیم. چشمان مان شروع به سوختن کرد و آب بینی هایمان شروع به سرازیر شدن. احساس می کردیم کسی ریه هایمان را روی آتش گرفته است. در آن شب سرد زمستانی باد گرم مثل روزهای تابستان می وزید.» چامپا دوی و شوهرش کودکان شان، سه پسر و دو دختر را جمع کرده و به دنبال جمعیت راه افتادند. هیچ کس نمی دانست کجا باید بروند اما همه امیدوار بودند یکی دیگر در جلوی جمعیت بداند. ناگهان از میان جمعیت یکی فریاد زد؛«به سمت «زمین های بلندتر.» دیگری جیغ زد؛ «نمی توانم ببینم.»
پنجم نوامبر 2009
پوسترهای روی دیوار داستان را بازگو می کنند. عکسی از بدن یک انسان به دیوار نصب شده است که روی قسمت های مختلف آن، نام مواد شیمیایی متفاوتی ضمیمه شده است. زیرنویس عکس را می خوانیم؛ «ما برای هر قسمت از بدن، یک زهر می سازیم ». عکس دیگر مربوط به کودکان معلول است؛ «نسل بعدی قربانیان آب و گاز آلوده». اینجا یک مرکز توانبخشی است، یک مدرسه، یک مطب، و محل اجتماعات؛ این مرکز در هر روز و با توجه به نیاز، یکی از این نقش های گفته شده را ایفا می کند. کودکان و مادران شان به همراه اوشا، معلم ارشد، در حال آواز خواندن هستند. اوشا هم یکی از کودکان این تراژدی بوده است. چینگاری تراست در سال 2004 تاسیس شد درست بعد از اینکه بنیانگذاران آن متوجه شدند دیگر از کمک های دولتی خبری نیست؛ نه برای مواردی که به آن نیاز داشتند و نه برای این کودکان؛ کودکانی که حتی در زمان نشت تانکر متولد نشده بودند و حالا هر روز با تاثیرات آن نشت زندگی می کنند. چینگاری تراست به 300 کودک کمک کرده است؛ کودکان صفر تا 12 سال. امروز 70 درصد این کودکان اینجا حضور دارند. هیچ کدام شان نمی توانند به درستی آواز بخوانند، همان طور که هیچ کدام شان نمی توانند چیزی بفهمند. همه آنها به نوعی تحت تاثیر این فاجعه قرار گرفته اند بعضی جسمی و بعضی ذهنی و روانی. تحقیقات نشان می دهد نجات یافتگان از این فاجعه از نابینایی مطلق یا جزیی، آسیب و تخریب سیستم ایمنی بدن، اختلالات سیستم گوارشی و آسیب ها و مشکلات روانی و عصبی رنج می برند. دانشمندان می گویند نسل دوم و سوم هم با خطاهای ژنتیکی و بدون بخش هایی از بدن متولد خواهند شد.
سوم دسامبر 1984
هزاران نفر از مردم شهر بلافاصله بعد از قرار گرفتن در معرض نشت گاز مردند؛ رقمی که دولت آن را دوهزار نفر و چینگاری تراست آن را 20 هزار نفر ذکر می کند. در ایستگاه اتوبوس تعداد اندک اتوبوس باقیمانده مملو از مسافرانی بود که در تلاش برای رسیدن به خارج از شهر و دور شدن از دسترس گاز کشنده نامرئی بودند. کودکان به صورت غیرقابل کنترلی سرفه و استفراغ می کردند و دهان شان پر از کف شده بود. چامپا دوی و شوهرش تلاش می کردند بر وحشت و اضطراب خود فائق شوند. در نبود هیچ وسیله نقلیه شخصی آنها هم به ایستگاه اتوبوس هجوم بردند. به دلیل سرگیجه و دستپاچگی پای شوهر چامپا دوی به ستونی در ایستگاه اتوبوس گیر کرد. او در حالی که تلاش می کرد جلوی خونریزی پایش را با یک دست بگیرد، دیوانه وار فریاد می زد و از مردم اطراف شان درخواست می کرد به دخترشان که غش کرده بود کمک کنند. دو ساعت بعد هنوز آژیرهای خطر کارخانه به صدا درنیامده بود و کارگران همچنان در کارخانه بودند درحالی که مردم در خیابان در حال مرگ بودند. مسوولان کارخانه ادعا کردند هیچ نشتی در کارخانه صورت نگرفته است. ساعت 2صبح روز سوم دسامبر، بیمارستان شهر مملو از بیمارانی بود که کور شده بودند، نمی توانستند نفس بکشند و از شدت سوزش ریه به خود می پیچیدند. یک زوج مهربان با پناه دادن خانواده چامپا دوی در اتومبیل خود به آنان زندگی دوباره بخشیدند و هنگامی که او و همسر و فرزندانش برای معاینه توسط پزشک به بیمارستان حامیدیا رسیدند، با مشاهده دریایی از مردم که در حال ضجه زدن و تلاش برای معاینه توسط دکتر بودند، گیج و متحیر شدند؛ «هرلحظه یکی از مردم غش می کرد و دکترها فرض را بر این می گذاشتند که مرده است. روی بدن هر انسانی پشته یی از بدن افراد دیگر وجود داشت و افراد همانند کپه یی از کیسه های حبوبات روی هم افتاده بودند. ما ترسیده بودیم که ما را هم به اشتباه جزء مرده ها در نظر بگیرند. به همین دلیل به سرعت بیمارستان را ترک کردیم و به خانه برگشتیم. ما در هشت روز بعد هم هیچ دکتری را ملاقات نکردیم.» ساعت 4صبح همه چیز تحت کنترل درآمده بود و ساعت شش صبح پلیس اعلام کرد همه چیز وضعیت عادی دارد. اما هیچ چیز در این شهر به حالت عادی درنیامد. مراسم تشییع جنازه توده مردم و سوزاندن مرده ها و البته هزار حیوان اهلی هم چند روز بعد برگزار شد. اما تاثیرات آن اتفاق حتی تا به امروز هم ادامه دارد.
پنجم نوامبر 2009
بسیاری از کودکانی که به مرکز توانبخشی چانگاری تراست می آیند کودکان خانواده هایی نیستند که تحت تاثیر تراژدی نشت گاز در سال 1984 قرار گرفته اند. آنها از خانواده هایی می آیند که هر روزه قربانی فاجعه یی بزرگ تر می شوند؛ آلودگی آب آشامیدنی. نتایج تحقیقات سال های اخیر در بوپال نشان از وجود 9هزار تن از پسماندها و زباله های سمی دارد که باید متعلق به کارخانه قدیمی باشد. تحقیقات همچنین نشان می دهد این حجم از پسماندهای سمی در حال نشت به آب های زیرزمینی است و همه نسل جدید شهروندان بوپال را تحت تاثیر قرار می دهد؛ چیزی بیشتر از 20 الی 30 هزار نفر که بعضی از آنان تحت تاثیر تراژدی نشت گاز قرار نگرفته بودند. فعالان اجتماعی می گویند حتی کودکانی که هیچ علائمی از ناهنجاری بروز نداده اند مواد شیمیایی موجود در بدن آنها می تواند به نسل بعدی منتقل شود و تژادی بزرگ تری را با انواع متفاوتی به وجود بیاورد.
سوم دسامبر 1984
چامپا دوی با کارخانه کاربید و کار آن آشناست. خانواده وی از سال 1972 تا سال 1982 در آنجا زندگی کرده اند و او شاهد آتش سوزی در کارخانه بوده است که برای مدت سه روز نمی توانستند آن را مهار کنند. همچنین در سال 1973، حادثه کوچک دیگری اتفاق افتاد و بر اثر نشت گاز یک کارگر خانه کشته شد؛ «به همین دلیل ما می دانستیم که گازهای سمی در کارخانه وجود دارد که امکان نشت آن وجود دارد.» اما حتی وقتی متوجه طعم عجیبی شدند که انگار قصد ترک گلوهایشان را نداشت، یا احساس سوزش خفیفی که گاهی اوقات به سراغ شان می آمد باز هم توجهی به این علائم نکردند. در جریان فاجعه سوم دسامبر، خانواده چامپا دوی آنقدر نزدیک به کارخانه بودند که نتوانستند خود را از تاثیر گازهای سمی دور نگه دارند. شوهرش بلافاصله بعد از آن به سرطان مبتلا شد و 12سال بعد بر اثر همین بیماری از پا درآمد. پسر بزرگ ترش که سال ها از درد و استفراغ های خونی رنج می برد، ریه هایش را از دست داد و چون نمی توانست درد و بیماری را بیشتر از این تحمل کند، خودکشی کرد. جوان ترین پسرش هم بعد از بیمار شدن از تاثیرات همین گاز سمی درگذشت.
دو دختر چامپا دوی همچنان بیمار باقی مانده اند و برای زنده ماندن در حال نبرد با بیماری هستند. پسر دیگر چامپا دوی ازدواج کرده است و چند سال قبل همسرش دختری بدون لب به دنیا آورد؛ «مساله این نیست که ما نمی دانیم کارخانه کاربید چه کار کرد، مساله این است که تراژدی با این حجم غیرقابل تصور بود.»
پنجم دسامبر 2009
ساعت دوازده و نیم ظهر، کودکان دیگر باید به خانه برگردند. مادران وسایل آنها را جمع و جور کرده و از آنان می خواهند با تکان دادن دست با دوستان شان خداحافظی کنند. در اتاق کناری، دو روزنامه نگار مشغول تماشای آلبوم هایی هستند که روند پیشرفت و بهبود این کودکان را از بدو ورود به این مرکز توانبخشی نشان می دهد. زنی که این بهبود را برای کودکان میسر کرده است روبه روی آنها نشسته است؛ چامپا دوی شوکلا. زمان زیادی بعد از آن فاجعه طول نکشید تا چامپا دوی خانه دار که تا پیش از این هیچ شغلی هم نداشت، تبدیل به یک فعال اجتماعی شود. به رغم وضعیت سخت بیماری خانواده اش که مراقبت از آنها اجازه هیچ فعالیت دیگری را به او نمی داد، چامپا دوی شروع به بازدید و سرکشی از مناطق تحت تاثیر گازهای سمی، زاغه نشین ها، خانه های ویران شده و افراد بیمار کرد. او به طور مداوم فقط با یک چیز مواجه می شد؛ ناامیدی و سرخوردگی. علاوه بر تحمل بیماری های ناشی از تاثیرات مخرب گاز سمی، بزرگسالان به شدت از درد کودکان رنج می بردند. چامپا دوی همکاری با سازمان های غیردولتی را شروع کرد و با مراجعه به در منازل تلاش می کرد دارو و کمک های اولیه را در اختیار نیازمندان بگذارد اما کوشش او هم مثل تلاش صدها نفر دیگر بدون پرداخت جبران خسارت و کمک های اولیه از سوی دولت همانند قطره یی کوچک در دریا بود. درست در همان زمانی که چامپا دوی برای بهبود وضعیت آسیب دیدگان تلاش می کرد، اعضای خانواده اش یکی یکی به کام مرگ می رفتند. بعد از مرگ شوهر و دو پسرش، نوه پسری اش که با نقص عضو به دنیا آمده بود، درگذشت و همین باعث شد چامپا دوی تصمیمات جدی تری بگیرد. اگر او که زنی با زندگی مرفه و آسوده بود نمی توانست زندگی یکی از عزیزانش را حفظ کند، پس خانواده های فقیری که فقط یک وعده غذایی در روز دارند، چگونه می توانند دست خالی از عهده این کار برآیند؟ «ما نگران بچه ها شده بودیم، در حالی که حتی پول ناچیزی برای کمک به دیگران نداشتیم.» چامپا دوی تبدیل به یک فعال سخنگو علیه سهل انگاری دولت برای خدمات رسانی به مردم منطقه شد. او مصاحبه های متعددی با رسانه های مختلف انجام داد، معلومات علمی خود و اطلاعاتش درباره وضعیت زیست محیطی بوپال را افزایش داد و شکایاتی را هم در دادگاه به ثبت رساند. این اقدامات باعث شد وی نه فقط در هند بلکه در خارج از این کشور هم شناخته شود و مورد احترام قرار گیرد تا آنجا که وی و بنیانگذار دیگر موسسه، راهیدا بی، جایزه محیط زیستی گلدمن را در سال 2004 از آن خود کردند؛ جایزه 18 لکی(هر لک تقریباً معادل تومان است)؛ «این یک موقعیت عالی برای ما بود. ما با این پول موسسه چینگاری تراست را راه اندازی کردیم و بالاخره درمان کودکان را شروع کردیم.» در بیست و پنجمین سالگرد فاجعه، گویی چامپا دوی تازه در آغاز فعالیت است. غرامت هایی که چکه چکه پرداخت می شود، هنوز نرسیده با متقاضیان فراوانی مواجه است. آب های زیرزمینی آلوده است و مردم فقیر بوپال از همین آب برای نوشیدن استفاده می کنند. نسل دوم و سوم قربانیان تراژدی نشت گاز همچنان خدمات دارویی یا توانبخشی اندکی دریافت می کنند. اما چامپا دوی همچنان به آینده امیدوار است. دادگاه بوپال حکم دستگیری رئیس سابق کارخانه کاربید را به اداره تحقیقات داده است و این حکم بدون هیچ تاخیری اجرا شده است؛ یک پیروزی برای بازماندگان حتی اگر 10 سال بعد به نتیجه برسد؛ «فقط بوپال نیست که با سیاست های اجرایی کمپانی های بزرگ تحت تاثیر قرار گرفته است. ما احتیاج داریم بپرسیم چه اقداماتی در حال انجام است، چه خطراتی ما را تهدید می کند و ما چگونه مردم مان را در برابر این خطرات قرار می دهیم. محیط زیست ما و سلامت ما در حال نابودی است در حالی که ما آن را نمی بینیم چون یک پروسه نامرئی است.» منبع؛مجله تایم
