سپهر سلیمی
وبلاگ سپهر سلیمی
آرشیو وبلاگ
      دوستداران حیوانات و محیط زیست (حیوانات، محیط زیست، میراث طبیعی و فرهنگی)
نگاه آنها به محیط زیست و بینش ما ، نوشته ای از آندره گرز نویسنده: سپهر سلیمی - دوشنبه ٢٢ فروردین ۱۳٩٠

Ecologie et politique

با دوراندیشی ، فیلسوف آندره گورز (André Gorz)، در متنی که در سال ۱۹۷۴ منتشر شد، پیش بینی کرده بود که چگونه صنعت، گروه های مالی .. کوتاه سخن سرمایه داری امر محیط زیست را از آن خود می کند.
بحث در باره محیط زیست ، مثل حرف زدن درباره حق رای و یا داشتن یک روز تعطیل در هفته است: بلافاصله تمام بورژواها و حامیان نظم خواهند گفت که شما خواهان ورشکستگی آنها، پیروزی آنارشیسم و تاریک اندیشی هستید. سپس بعد از مدتی، وقتی که فشار مسائل و نیروی مردمی غیرقابل تحمل می شود، به شما آنچیزی را میدهند که تا همین دیروز از آن سرباز می زدند و بصورتی بنیادین هیچ چیز تغییر نمی کند.


در نظر گرفتن الزامات محیط زیستی مخالفان زیادی در میان صاحب کاران دارد. اما درعین حال به حد کافی دارای طرفداران سرمایه دار هست که پذیرش آن توسط قدرت های پولی احتمالی جدی ارزیابی شود. در نتیجه بهتر آنست که از هم اکنون دست از قایم موشک بازی برداریم: مبارزه برای محیط زیست هدف غائی نیست و تنها یک مرحله به حساب می آید. این مبارزه می تواند برای سرمایه داری مشکلاتی بیافریند و تغییراتی را به آن تحمیل کند؛ اما سرمایه داری پس از مدتها مقاومت با تکیه به زور و یا استفاده ازحیله، وقتی بن بست محیط زیستی غیر قابل دور زدن می شود، بالاخره عقب می نشیند و ملزومات آنرا در محاسبات خود وارد می کند. همانطور که در مورد دیگر موارد عمل کرده بود.
بهمین دلیل است که باید از هم اکنون به صراحت به طرح این سوال بپردازیم: ما چه می خواهیم ؟ یک سرمایه داری که خود را با الزامات محیط زیستی تطبیق دهد یا یک انقلاب اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی که برعکس الزامات سرمایه داری را از میان برداشته و بدین ترتیب رابطه جدیدی بین انسان ها و اجتماع ، محیط زیست و طبیعت برقرار سازد ؟ اصلاحات و یا انقلاب ؟
به این سوال بخصوص این پاسخ را ندهید که این مسئله فرعی به حساب می آید و الویت آلوده نکردن کره خاکی است آنهم تا حدی که دیگر قابل زیست نباشد. چرا که بقا نیز هدف غائی نیست: «آیا زیستن واقعا ارزش آنرا دارد» [همانطور که ایوان ایلیچ از خود می پرسد] ، آنهم در « دنیائی که به بیمارستانی جهانی، مدرسه ای جهانی، زندانی جهانی تبدیل شده که در آن وظیفه اصلی «مهندسین روح آدمیزاد» ساختن انسانهائی است که بتوانند خود را با این شرائط تطبیق دهند» ؟(..)
بهتر آنست که از آغاز روشن شود که «برای » چه نبرد می کنیم و نه « برعلیه » چه. بهتر آنست که پیش بینی کنیم چگونه سرمایه داری تحت تاثیر الزامات محیط زیستی قرار گرفته و تغییر می یابد تا اینکه فکرکنیم که این محدودیت ها حتما به نابودی آن می انجامند.
اما قبل از هرچیز، الزام محیط زیستی در زبان اقتصاد به چه معنی است ؟ بعنوان مثال کارخانه های عظیم شیمیائی دره راین(Rhin) ، شرکت باسف (BASF) در لودویگ شافن (Ludwigshafen)، گروه بایر(BAYER) درلورکوزن(Leverkusen) و یا شرکت آکزو(AKZO) در رتردام (Rotterdam) را در نظر بگیرید. هر کدام از این کارخانه های عظیم از مجموعه عوامل زیر تشکیل می شود:
- منابع طبیعی ( آب، هوا و مواد کانی) که تا کنون رایگان به حساب می آمدند چرا که لازم نبود که باز تولید(جایگزین) شوند.
- وسائل تولید ( ماشین آلات، ساختمان)، که سرمایه ثابت ( بخش مستقر آن) به حساب می آیند و به مرور زمان مستهلک شده و باید جایگزین(باز تولید) شوند ، البته در صورت امکان با ابزارهائی قوی تر و پربازده تر که به کارخانه امتیاز بیشتری در مقابل رقیبانش اهدا کنند.
- نیروی کار انسانی که آنهم نیاز به بازتولید دارد( باید تغذیه ، مداوا، مسکن و آموزش کارگران تامین شود) .
در اقتصاد سرمایه داری، ترکیب این عوامل در روند تولید در جهت یک هدف مسلط قرار دارد: تولید بیشترین سود ممکن( امری که برای موسسه ای که در فکر آینده اش است به معنی داشتن بیشترین توانائی ممکن و در نتیجه سرمایه گذاری و حضور در بازار جهانی است ). رسیدن به این هدف بستگی به چگونگی در هم آمیزی عوامل فوق و اهمیت قائل شده برای هر یک از آنها دارد.
بعنوان مثال، موسسه یاد شده هرگز از خود نمی پرسد که چه باید کرد برای اینکه کار قابل تحمل تر شود و اینکه چگونه کارخانه باید هماهنگی تعادل های طبیعت را بافضای زندگی افراد در نظر گیرد تا محصولات اش در جهت اهدافی قرار گیرند که جامعه انسانی مشخص کرده است.(..)
این چنین است که در دره راین بخصوص، تمرکز انسانها ، آلودگی هوا و آب به سطحی رسیده است که صنایع شیمیائی برای رشد و یا حتی فقط ادامه کار، خود را مجبور می بینند که دود و زائداتشان را پالایش کنند. به دیگر سخن شرائط و منابعی را باز تولید کنند که تاکنون بصورت «طبیعی» و رایگان در اختیارشان بود. این نیاز به بازتولیدمحیط، دارای عوارضی روشن است: باید در آلودگی زدائی سرمایه گذاری کرد که به معنی افزایش میزان سرمایه ثابت( مستقر) است؛ سپس باید مستهلک شدن( جایگزینی) ماشین آلات پالایش را در حساب ها وارد کرد بویژه آنکه محصول تولید شده ( پالایش نسبی هوا و آب) چیزی نیست که بتوان آنرا با سود فروخت.
بدین ترتیب در مجموع وزن سرمایه گذاری (برای « منابع طبیعی» )، هزینه بازتولید آنها و هزینه های تولیدی بطور کلی ، بصورتی موازی رشد خواهند کرد، بدون آنکه چنین رشدی در قیمت فروش پدید آمده باشد. در نتیجه فقط دو شق وجود دارد: یا سود کاهش خواهد یافت و یا اینکه قیمت محصولات افزایش می یابد. یک موسسه طبیعتا در درجه اول سعی می کند که قیمت محصولاتش را افزایش دهد. اما مسئله به این سادگی ها هم نیست. چرا که دیگر کارخانه های آلوده کننده( کارخانه های سیمان، فولاد سازی، ریخته گری..) نیز به دنبال آنند که مصرف کننده را مجبور کنند که قیمت بیشتری برای محصولاتشان بپردازد. در نظرگرفتن ملزومات محیط زیستی در نهایت به یک نتیجه می انجامد: قیمت ها رشدی سریعتر از دستمزد واقعی خواهند داشت و قدرت خرید مردم هرچه کمتر می شود .درست مثل آنست که هزینه پالایش محیط زیست از صندوقی پرداخت شود که مردم از محل آن کالاهای روزانه خود را می خرند.
در نتیجه روند باز تولید منابع طبیعی( پالایش نسبی هوا و آب) به سوی ثابت شدن و یا کاهش یافتن تمایل خواهد یافت؛ گرایش به سوی توقف رشد اقتصادی و بحران تشدید خواهد شد. کاهش چنین رشد افتصادی و تولیدی که در یک سیستم دیگر می توانست امری نیک ارزیابی شود(ماشین کمتر، هوای بیشتر، ساعات کار روزانه کوتاهتر و غیره)، نتایجی کاملا منفی به همراه خواهد داشت: تولیدات آلوده کننده محصولاتی لوکس به حساب خواهند آمد که در دسترس توده ها نبوده و فقط هم چنان در اختیار صاحب امتیازان خواهد بود؛ نابرابری ها بازهم افزایش یافته؛ فقرا بازهم نسبتا بیشتر فقیر شده و ثروتمندان ثروتمند تر می شوند.
در نظر گرفتن هزینه های محیط زیستی در مجموع تاثیراتی مشابه با بحران نفتی سالهای ۷۰ خواهد داشت. و سرمایه داری که از چنین بحرانی سرنگون نمی شود آنرا نیز مثل همیشه رتق و فتق خواهد کرد: گروه های مالی پرقدرت تر از آن استفاده خواهند کرد تا گروه های رقیب را با کمترین بها ببلعند و حوزه نفوذ خود بر اقتصاد را گسترش دهند. قدرت مرکزی کنترل خود را بر جامعه افزایش خواهد داد: فن سالاران (تکنوکرات ها) با محاسبه «بهینه ترین» شیوه آلودگی زدائی و تولید، مقررات نوین را تدوین کرده و بدین ترتیب حوزه های « زندگی از پیش برنامه ریزی شده» و محدوده فعالیت های دستگاه های فشار را گسترش خواهند داد.
خواهید پرسید که آیا همه این ها اجتناب پذیر نیست ؟ بی شک. اما اگر سرمایه داری مجبور شود که هزینه های محیط زیستی را در نظر گیرد مسائل این چنین پیش خواهند رفت مگر آنکه یک یورش سیاسی، از تمام سطوح ، اداره کارها را از اختیارش درآورد و به آن پروژه دیگری برای جامعه و تمدن را تحمیل کند. چرا که حامیان رشد اقتصادی لااقل در مورد یک نکته حق دارند:در چارچوب کنونی جامعه و الگوی مصرف که براساس نابرابری، امتیاز و بردن سود هر چه بیشتر بنا شده، عدم رشد اقتصادی و یا رشد اقتصادی منفی تنها می تواند منجر به رکود، بیکاری، تعمیق شکاف بین فقرا و ثروتمندان شود. در چارچوب کنونی شیوه تولید، محدود و یا متوقف کردن رشد اقتصادی ممکن نیست مگر با تقسیم عادلانه تر مایملک موجود.
تا زمانیکه فقط در چارچوب محدودیت های چنین تمدن نابرابرای هائی استدلال کنیم، رشد اقتصادی در نظر توده های مردم وعده ای طلائی( هرچندموهوم) انگاشته خواهد شد و عدم رشد اقتصادی همچون محکومیت به زیستن دریک فلاکت سیاه بی هیچ روزنه ای از امید. بدین ترتیب نه به رشد افتصادی بلکه به هاله تقدسی که حول خود بوجود آورده، باید حمله کرد ، به پویائی نیازهای روزافزون و ارضا نشده ای که به آنها تکیه می کند، به رقابتی که با سازماندهی آن هرچه بیشتر افرادی را تحریک می کند که « خود را اوج تر از دیگران» بخواهند. جامعه ای که در آن شعار اصلی چنین است:« آنچه برای همگان خوب است ارزشی ندارد. تو فقط وقتی اعتبار داری که آنچه «بهتر» از همه است را داشته باشی».
در حالیکه برای گسست با ایدئولوژی رشد اقتصادی درست باید عکس اینرا تائید کرد:تنها آنچه برای همگان خوب است لیاقت ترا دارد. تنها چیزی استحقاق تولید شدن را دارد که نه برای کسی امتیاز حساب شده و نه باعث تحقیر کسی می شود.ما می توانیم خوشبخت تر اما بازرق و برق کمتری زندگی کنیم چرا که در یک جامعه بدون امتیاز، فقیر نیز وجود ندارد.

* آندره گورز در سپتامبر ۲۰۰۷ درگذشت. این متن در آوریل ۱۹۷۴ در ماهنامه Sauvage طرفدار محیط زیست چاپ شد و سپس در سال ۱۹۷۵ زیر نام میشل بوسکه در مقدمه کتاب Ecologie et politique مجددا منتشر شد.

پی نوشت : پس از انتشار « مطلب ٣۵٠ چیست ؟ » ، دوست عزیزی ضمن ناکافی دانستن برنامه ها و گروههایی نظیر ٣۵٠ ، خواندن این مقاله را پیشنهاد داد.

لینک      نظرات ()      

آخرین نوشته ها شروع پانزدهمین سال فعالیت وبلاگ دوستداران حیوانات و محیط زیست تبرئه انسان, تهمت به حیوان! ثبت یزد در میراث جهانی یونسکو و امید به بازگشت به مسیر توسعه پایدار حراج امنیت! کاشت برنج در روزهای هشدار بی آبی تروجان های آبی، مصیبت تازه زاینده رود! امید بی صدایان وبلاگم همین جاست، صحیح و سالم بعد از نامه جعلی؛ قاچاق یا انتقال قانونی شیرها به تهران؟! تجاوز به زاینده رود / گزارش تصویری
کلمات کلیدی وبلاگ محیط زیست (٦٠٩) اصفهان (٢٤٢) ایران (۱۸٩) حقوق حیوانات (۱٧٧) حیوانات (۱٠٧) زاینده رود (۱٠٢) فرهنگ (٩٦) حیات وحش (۸٧) حمایت از حیوانات (۸٦) میراث فرهنگی (٧٧) سیاست (٧۱) شکار (٥٤) حیوان آزاری (٥۱) سازمان حفاظت محیط زیست (٤۸) خشکی زاینده رود (٤۸) هندوستان (٤٧) ماهی قرمز (٤٧) آب (٤٤) مترو (٤٠) آلودگی محیط زیست (۳٧) عکس (۳٦) حیوان خانگی (۳٥) دیده بان حقوق حیوانات (۳٤) سگ (۳۳) سازمانهای غیر دولتی (۳٢) باغ وحش (۳٢) طنز (۳۱) آموزش (۳٠) جهانی (۳٠) وبلاگستان فارسی (٢۸) وبلاگ (٢٧) گفتگو (٢٦) سلامت (٢٥) انجمن حمایت از حیوانات (٢٢) شبکه سازمانهای غیر دولتی زیست محیطی استان اصفهان (٢٠) وبلاگهای زیست محیطی (٢٠) تخریب (٢٠) موج سبز (٢٠) ساعت زمین (٢٠) عکس جمعه (۱۸) حیوانات شهری (۱۸) آلودگی هوا (۱۸) فقر (۱۸) گاوخونی (۱٧) گرمایش جهانی (۱٧) سیرک (۱٧) قطع درخت (۱٧) گونه در خطر انقراض (۱٧) خشکسالی (۱٦) درخت (۱٦) بهداشت (۱٥) جمعیت (۱٥) پرندگان (۱٤) محیط بان (۱٤) فرهنگ سازی (۱۳) ذبح حیوانات (۱۳) بنیاد جهانی میراث پاسارگاد (۱۳) نگهداری حیوانات (۱٢) تالاب (۱٢) مجلس (۱٢) مردم (۱٢) رسانه (۱۱) اقتصاد (۱۱) دروغ (۱۱) وبلاگ نویسان زیست محیطی (۱۱) سی و سه پل (۱۱) کوشندگان محیط زیست (۱٠) ترجمه (۱٠) نوروز (۱٠) دولت (۱٠) هنر (۱٠) قانون (٩) گربه (٩) حفاظت از محیط زیست (٩) خروس سپید (۸) مینیمال (۸) انتخابات (٧) اینترنت (٧) شهرداری (٧) هنرمندان (٧) ماهی رزمجو (٧) فیسبوک (٧) مناطق حفاظت شده (٧) قوه قضائیه (٧) دولت نهم (٧) شیر ایرانی (٦) یوزپلنگ (٦) صدا و سیما (٦) خلیج فارس (٦) نشان خرس قهوه ای (٦) گیاهخواری (٦) روزنامه (٦) سیزده بدر (٦) دامپزشکی (٦) اعتراض (٦) انسان (٦) شعر (٦) زلزله (٥) فوتبال (٥) نابودی (٥) طبیعت (٥) سد (٥) عقیم کردن (٥) قاچاق حیات وحش (٥) سمندر (٥) بهمنگان (٥) معصومه ابتکار (٥) پالایشگاه (٥) حیوان ستیزی (٥) احمدی نژاد (٤) زیستا (٤) پارازیت (٤) پرشین بلاگ (٤) رئیس جمهور (٤) پایگاه آگاهی رسانی محیط زیست (٤) فرهنگ دره شوری (٤) یاسر انصاری (٤) اگزوتیک پت (٤) فاجعه (٤) کوروش بزرگ (٤) امریکا (٤) گردشگری (٤) شورای شهر (٤) سبز (٤) مرگ (٤) ورزش (٤) سرطان (٤) یلدا (۳) خاتمی (۳) عقاب (۳) زن (۳) ایدز (۳) تاریخ (۳) نفت (۳) کارون (۳) خرافات (۳) جنگل (۳) توسعه پایدار (۳) خوزستان (۳) همایش اشتغال سبز (۳) مناسبت ها (۳) روز مبارزه با خشونت علیه حیوانات (۳) wwf (۳) میراث طبیعی (۳) ماهی آکواریومی (۳) کاریکاتور زیست محیطی (۳) روز زمین (۳) صلح سبز (۳) تغییرات اقلیمی (۳) تلوبزیون (۳) greenblog (۳) شهروند (۳) منابع طبیعی (۳) صنایع (۳) اکوسیستم (۳) پاسخ (٢) آّب (٢) لاک پشت (٢) صرفه جویی (٢) مهدی بوترابی (٢) پارک ملی (٢) انرژی هسته ای (٢) حزب سبز (٢) پناهگاه (٢) بلای طبیعی (٢) عکس های جمعه (٢) دلفیناریوم (٢) آزمایش روی حیوانات (٢) انرژی سبز (٢) مخالف آزمایش روی حیوانات (٢) مناطق طبیعی (٢) جایزه نوروز (٢) حیوانات خاص (٢) تجارت حیوانات (٢) پاکسازی (٢) کودکان (٢) خرس (٢) تنوع زیستی (٢) مهاجرت (٢) زباله (٢) المپیک (٢) دریاچه ارومیه (٢) انرژی (٢) اوباما (٢) کتاب (٢) جشن (٢) شادی (٢) من (٢) خانواده (٢) مطبوعات (٢) خدا (٢) اخلاق (٢) کشاورزی (٢) تهران (٢) آینده (٢) اعتیاد (٢) شعار (۱) حشرات (۱) مهرگان (۱) امنیت (۱) مهرورزی (۱) خشونت (۱) کروبی (۱) ادبیات (۱) اصلاحات (۱) دانشجو (۱) پرشین بلاگ (۱) فیلم (۱) عشق (۱) دانشگاه (۱) نشریه (۱) مسابقه (۱) علم (۱) فلسفه (۱) اروپا (۱) تجمع (۱) خیانت (۱) پاسارگاد (۱) پژوهش (۱) هفت سین (۱) دموکراسی (۱) جنگلهای ابر (۱) جنگ (۱) اخلاقی (۱) جوان (۱) اسب (۱) بزرگداشت (۱) عرب (۱) نذر (۱) مانور آلودگی هوا (۱) آثار تاریخی (۱) دلار (۱) حسادت (۱) طبیعت س (۱) اتلاف آب (۱) تروجانهای آبی (۱) امداد رسانی به حیوانات (۱) چغاخور (۱) مرگ دلفین ها (۱) آندره گرز (۱) تلاش جهانی برای محیط زیست (۱) پاسداری از وطن (۱) پرنده زینتی (۱) امنیت زیستی (۱) باغ پرندگان (۱) دکتر کهرم (۱) میر حسین (۱) معماری سبز (۱) change (۱) پایگاه اطلاع رسانی محیط زیست (۱) مسائل اجتماعی (۱) مواد مخدر (۱) ام اس (۱) mtv (۱) آینده نو (۱) تخل (۱) global warming (۱) شگفتی های آفرینش (۱) ژورنالیست (۱) صنعت سبز (۱) آزبست (۱) مجموعه دروغ ها (۱) روز جهانی وبلاگ (۱) حفظ محیط زیست (۱) قطع برق (۱) گل آقا (۱) اصلاح طلبان (۱) دولت الکترونیک (۱) مافیا (۱) اسبچه خزر (۱) لوئیس فیروز (۱) فاضلاب (۱) حیوان (۱) بمب (۱) نادانی (۱) تنظیم خانواده (۱) روز جهانی محیط زیست (۱)
دوستان من + + فرم اهداء عضو + action on earth-element AN INCONVENIENT TRUTH Animal Science catalogue of life CATICEF Green Iran IUCN List of All Endangered Species Organic Agriculture Second ثـــانیــه TVE (Television Trust for the Environment). UNDP UNEP آبزي دان آبشار و كوه اتحادیه رفع آلودگی های هسته ای آتش‌نوشت اداره کل دامپزشکی اصفهان ارتباط صنعت ارمغان اشک های طبیعت آشیانه سبز میانکاله اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست اقیانوس آبی اکوگیک الفبای آب آلماگل اله تی تی گیلان آلودگی نوری آلودگی های هسته ای آلودگی هوا آموزش برپايي آکواريوم آمیزقلمدون انجمن اسب ایران انجمن پاسداران محيط طبيعی ايران انجمن حاميان سفر ايمن انجمن حمایت از حیوانات اسکاتلند انجمن حمایت از حیوانات امریکا انجمن حمایت از حیوانات انگلستان انجمن حمایت از حیوانات تگزاس انجمن حمایت از حیوانات تهران انجمن حمایت از حیوانات مالزی انجمن حمایت از حیوانات ویرجینیا انجمن حمايت از گربه ها انجمن دوچرخه سواران کوهستان رشت انجمن دوست داران محیط زیست انجمن سرزمین ما انجمن شوکای کرمانشاه انجمن علمی بیابان انجمن متخصصین علوم دام ایران انجمن نسیم سراب آناهیتا کنگاور انجمن يوزپلنگ آسيايي آنچه نمي دانيم نيز با ارزش است انستيتو آب و هوا اهواز سبز آوای سبز آوای فاخته آوای محیط زیست آونگ خاطره های ما ایران سبز ايران نامه ایرانیان گواه ایرانیان وبلاگ نویس در مالزی ایستاده زیر باران با طبیعت بالابان بام ایران بانک اطلاعات بخشی از زندگی براي طبيعت بلاگ نيوز بنیاد آزادی، رشد و آبادانی ایران-باران به کجا پناه ببریم بهار زمستانی بیولوژی و بیوتکنولوژی کشاورزی پرانتز پرشين تونز پرندگان ایران پریمک پژوهش در تاریخ ایران پلنگ زخمی پيام سبز پیچ گوشتی پیدا پنهان تابناک تاکستان تحقیق_تکنولوژی_توسعه_محیط زیست تقليل لايه ازن تلاش ايرانيان گياهخوار تلاش براي حيوانات مشهد تنوع زيستي توسعه پایدار جامعه جهاني حمايت از حيوانات جایی برای همه جبهه سبز همدان جستجوگر محیط زیست جمعیت حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط زیست اصفهان جمعیت طبیعت یاران جمعیت کویر سبز جنبش ایرانیان مخالف سیرک حیوانات جنگل جنگلبان شهید ناصر پیروی جنگلهای کرانه خليج فارس چشم انداز چشم به چشم چشمهای همیشه بیدارزمین _محیط زیست حامی گرگ های ایران حفظ محيط زيست اساس توسعه پايدار حمايت از حقوق حیوانات حمايت از حيوانات بي خانمان حمایت از حیوانات و محیط زیست حمایت از حیوانات/نیلوفر حیوانات آموزه های خلقت حيوانات ايران حيوانات هم همانند انسان حق زندگي دارند خاک خوب خانه مطبوعات و خبرنگاران اصفهان خانه وبلاگ درویش خانواده سبز خبرخوان سبز خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ایلنا خبرگزاری کشاورزی خبرنامه ی مالزی خبرهای اکسیژن خبری تحلیلی نو اندیش خدای من خرده گیری دانشجوی دامپزشکی دانشجویان محیط زیست تهران شمال دانشجويان محيط زيست کرج دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی اصفهان در انتظار باران درخواست انتشار یادگارهای ماندگار دردسرهای یک دامپزشک درک زیباییهای حیات دفترچه ی ممنوع دکتر غلامعلی بسکی دکتر هومن دلتنگی های مادر زمین دنکیشوت معمار دنيای زير آب دنیای زیر آب دوچرخه سواری برای صلح دور روزگاران دوستداران حیوانات و طبیعت دوستداران حیوانات و محیط زیست در اعتماد ملی دوستداران حيوانات و محیط زیست در ايسنا دوستداران حيوانات و محیط زیست در ايسنا دیده بان حیوانات ایران دیده بان کوهستان ديده بان محيط زيست ايران دیده بان میانکاله دیر تش باد راپورتهای یومیه رادیکال سبز رادیو وبلاگستان رستاخیز سبز رفتن رسيدن است رفقای شیلاتی روایت روزنامه اصفهان امروز روزنامه اعتماد روزنامه اعتماد ملی روزنامه تايمز روزنامه تفاهم روزنامه خبر ورزشی روزنامه سرمایه روزنامه شرق روزنامه کارگزاران روزنامه هم میهن روزنامه همبستگی زادگاهم ایران است، فرزند ایرانم زمین انسان ها زمین سیاره زنده زمین ما زمین ما زن نوشت زیتون زيست بان زیست محیطی کوچک زیستن حق همیشگی حیوانات است زیگ زاگ های ذهنی یک خبرنگار سایت انجمن های تخصصی محیط زیست سایت ایرانیان گیاهخوار سایت بانو انوشه انصاری سايت تخصصی ماهيان آکواريومی سایت خبری بهار سایت خبری تحلیلی زیست بوم سایت مرجع متخصصین ایران سبز کوه بختیاری سبز نوشته های من سبزگامان سرباز زمین سردبیر: خودم سرو آزاد سکوت سلامت نیوز سلول سوپرپوزیشن سید محمد خاتمی شهر خرم آباد شهر سالم شهرزاد ایرانی شهرمن M.I.S صد سال تنهايی صداهای جهانی صدای آسمان صدای دامپزشکی ایران صفحه محيط زيست نشنال جيوگرافيك صلح سبز بین الملل صلح،حقوق بشر،محیط زیست صندوق تسهیلات جهانی محیط زیست طبیعت ایران طبیعت بختیاری طبیعت زیبای ایران طبيعت سبز بجنورد طبیعت سیستان طبیعت و حیات وحش طبیعت و حیوانات طبیعت وحشی طبیعت،فرهنگ، زندگی،دانش، آینده طراحی با طبيعت عرصه سوم علائم گرم شدن کره زمین علیه تخریب محیط زیست فاکوليت فریاد خروشان فصل سبز فوتوبلاگ در انتظار باران قناری كانون ديده بانان زمين كشاورزی ارگانیک كنوانسيون تغيير آب و هوا کابل پرس کاغذ کاربن کانون دامپزشک سفید کانون دوستداران حیوانات کانون زیست شناسی کانون عالی گسترش فضای سبز و حفظ محیط زیست ایران کانون مطالعات استراتژيک آب و محیط زيست کاه گل کلاغ (زرین دخت عالی) کلام من۷۸۶ کلینیک دامپزشکی پرشین کهن دیار کیمیای سبز گازهای گلخانه ای گالري طبيعت سبز گاه نوشت های باران گربه ايراني گردش در طبيعت ايران گردش در طبيعت ايران گرگ تنها گرگ خاکستري گروه پیگیری اصلاح قوانین و مقررات NGOs گرین بلاگ-مهدی گریوان گلچین زیست گهواره سبز گوناگون از زيست شناسي گونه های در خطر انفراض گوهر سبز گیاهان دارویی آکش گیاهخواری،حمایت از حیوانات لحظه هایی که می گذرند لیست وبلاگهای زیست محیطی مادرم زمین ماندانا مجله زندگی سالم محيط بان محیط بان محیط بان بدون مرز محیط برای زندگی محیط زیست محیط زیست البرز محيط زيست بافق محیط زیست دانشگاه اهواز محيط زيست در جام حم محيط زيست در همشهری محیط زیست دماوند محیط زیست زمین محيط زيست سرزمين من محیط زیست همدان محیط زیست و اخلاق محیط زیست-دوزيستان ايران مخالف شکار و شکارچی مدیریت کشاورزی مرتع و مرتعداري در ايران مرد خاکي مطالعات زیستی معجزه ای به نام زمین من و MS من و گربه ها من و ویلی منابع طبيعي منم محیط بان مهار بيابان زايي مهندس اکبر همدانيــــان مهندسی محيط زيست موج سبز موسسه حفاظت محیط زیست آمریکا میراث ماندگار گچساران و باشت- سبزگامان میهن سبز نشريه الکترونيکي داروگ نصفهان نگذار به بادبادکها شلیک کنند نور شب نوشته های سبز همستر ايران همنهاد همین جا روی زمین هواداران پرشين بلاگ اصفهان هوبره واگويه هاي نانوشته وب نوشت وبگاه کویرهای ایران وبلاگ جمعی از طلاب وبلاگ دکتر ناصر کرمی وبلاگ فهیمه خضر حیدری وبلاگ گروه حیات وحش ایران وبلاگ مهدی بوترابی وسایل نقلیه سبز یاوران محیط زیست سیمره دره شهر یخاب یک روان پزشک انجمن حمایت از کشاورزان شهرستان اصفهان بوم سا گرافیست کوچولو جانوربان شهروحش طبیعت زنده،نبض زندگی وت پارس اشک یلدا