سپهر سلیمی
وبلاگ سپهر سلیمی
آرشیو وبلاگ
      دوستداران حیوانات و محیط زیست (حیوانات، محیط زیست، میراث طبیعی و فرهنگی)
جرعه‌جرعه زنده رود به کام بی‌مدیریتی فرو رفت! نویسنده: سپهر سلیمی - پنجشنبه ۱٦ شهریور ۱۳٩۱

(رضا صالحی‌پژوه): اصفهان در دشت پهناوری از فلات بلند ایران قرار دارد. این فلات یا بسیار گرم است یا بسیار سرد و معمولا خشک. بیش‌تر این دشت کویر است اما این کویر تا چند سال گذشته توان رویارویی با پر آب‌ترین رود خانه مرکزی ایران را نداشت. رودخانه‌ای که در بلندای نزدیک به هزار و 500 متری سطح دریا جوش و خروش دارد و شبکه جوی‌های اصفهان به نام نهر یا مادی را تامین می‌کند و در دوره‌های قبل، پس از عبور از این مادی‌ها آب گرمابه‌ها، آسیاب‌ها، باغ‌ها، کاخ‌ها و بعضی از خانه‌های مسکونی بزرگ آن زمان را تامین می‌کرد.


اما این رودخانه طی 10 سال گذشته دو دوره خشکسالی را از نظر گذراند که بسیاری از کارشناسان آن را بعید می‌دانند و معتقدند به غیر از خشکسالی و تغییر اقلیم، شرایط دیگری نیز بر آن حاکم بوده که اینچنین تن عریان رود را در برابر اشعه‌های خورشید ترک ترک کرده است.

 سه سال خشکسالی مداوم
نخستین دوره این خشکسالی از سال 1379 آغاز و تا سال 1381 ادامه داشت. سه سال خشکسالی مداوم که در سال آخر بستر خاکی رود را به مردم نمایان ساخت، اما با جاری شدن دوباره آب در زاینده رود هرچند کم، اما آب راه‌های بی‌رمق در آن جریان داشت تا سال 86 که دوباره دیو خشکی رخ از پرده برون داد و با تبدیل شدن زاینده رود به یک رودخانه مقطعی که هر از چندی در آن آب جاری می‌شود و پس از مدتی دوباره خشک می‌شود شرایط سختی را برای شهروندان اصفهانی، کشاورزان شرق و باغداران غرب این استان فراهم کرد.
 نه تنها برای مردم که سه اکوسیستم زرد کوه، بستر رود و تالاب گاوخونی نیز دستخوش این تغییرات قرار گرفته در حالی که بازگشت به اکوسیستم قبلی بعضا صد‌ها سال زمان نیاز دارد. از سوی دیگر روح و روان مردم نیز متاثر از این پدیده رو به افسردگی و بی‌انگیزگی گذاشته و کمتر روحیه شاد و بشاش قبل شهر اصفهان در آن دیده می‌شود.
تغییر اقلیم، یا ضعف مدیریت؟
حال در این کشاکش برخی تغییر اقلیم را مقصر می‌دانند و برخی دیگر نیز ضعف در مدیریت را. مدیران شهری اصفهان معتقدند با تدبیر می‌توان جلوی خشکی را گرفت و مسئولان وزارت نیرو بر این اعتقاد هستند که نه تنها آنها، که هرکس دیگر هم مدیریت می‌کرد کاری غیر از این از دستش ساخته نبود. اما برخی از کارشناسان ضمن تایید تغییر اقلیم، عدم پاسخگویی شفاف وزارت نیرو به ابهامات و ضعف مدیریت را عامل اصلی این بحران می‌دانند. آنها همچنین برداشت‌های بی‌رویه و انتقال‌های غیر اصولی را نیز از عوامل تاثیرگذار در این خشکی‌ها معرفی می‌کنند.
البته کارشناسان توسعه صنایع بزرگ اطراف رودخانه مانند پالایشگاه، نیروگاه، مجتمع فولاد، ذوب‌آهن، توسعه کشاورزی، ازدیاد جمعیت، افت میزان آّب‌های زیرزمینی در آب خوان‌های اطراف رودخانه در اثر حفر چاه‌های مجاز و غیرمجاز، عدم ذخیره کافی آب در پشت سد در سال‌های معمولی و پر بارش برای جبران کم آبی در خشکسالی‌ها را نیز از دیگر دلایل این وضع بیان می‌کنند.

کاهش حجم بارندگی
همچنین اشاره به این موضوع ضرورت دارد که کاهش حجم بارندگی‌ها در سال‌های خشکسالی به‌ویژه در میانگین بلندمدت نیز یکی از عوامل موثر در خشکی اخیر رودخانه بوده، به گونه‌ای که بنا بر اظهارات مسئولان آب منطقه‌ای استان اصفهان میزان ورود آب پشت سد در سال‌های بین 86 تا 88 تنها یک میلیارد و 700 میلیون مترمکعب بوده و این در حالی است که در شرایط عادی باید این رقم حدود 3 میلیارد و 700 میلیون مترمکعب باشد.
علاوه بر این، این روز‌ها شاهد انتقال‌های وسیع آب از این رودخانه به شهر‌ها و استان‌های کویری کشور از جمله یزد، بافق، تفت و کاشان و آران بیدگل نیز هستیم. انتقالی که از سال 1359 با صدور مجوز جهت پمپاژ آب از بستر رودخانه به بالا دست آغاز و در ادامه این روند با گشایش خط لوله 330 کیلومتری انتقال آب از اصفهان به یزد در سال 1378 با ظرفیت سالانه 29 میلیون متر مکعب و بهره‌برداری از خط لوله 350 کیلومتری انتقال آب به کاشان در سال 1384 با ظرفیت 15 میلیون متر مکعب وسعت یافت.
 البته این تمام ماجرا نبود و چیزی نگذشت که با توسعه صنایع بزرگ در یزد، پروژه انتقال آب به سنگ آهن چغارت در بافق، تفت و تکمیل ظرفیت انتقال آب به کاشان و مناطق اطراف آن نیز به بهره‌برداری رسیدند تا جایی که سالانه حدود 80 میلیون مترمکعب از رودخانه زاینده رود به غیر از 40 میلیون متر مکعب مجتمع فولاد مبارکه، 30 میلیون متر مکعب ذوب آهن و حدود 140 میلیون متر مکعب پمپاژ در بالا دست در استان چهار محال و بختیاری به این بخش‌ها منتقل می‌شد. همچنین نباید از تاثیر افزایش جمعیت نیز غافل ماند.
افزایشی که طی 30 سال گذشته جمعیت استان را از مرز 2 میلیون و نیم به 4 میلیون و 900 هزار نفر رساند و این در حالی است که در این مدت تنها دو تونل کوهرنگ و چشمه لنگان به ظرفیت زاینده رود اضافه شده.  در این شرایط وزارت نیرو ضمن رد بسیاری از نظرات کارشناسی، افت شدید بارش‌ها نسبت به سال آبی گذشته و میانگین بلندمدت را عامل اصلی این خشکسالی می‌داند، این در حالی است که در سال آبی گذشته تاکنون ورودی پشت سد 618 میلیون متر مکعب و خروجی از پشت سد 768 میلیون مترمکعب بوده که یعنی 149 میلیون متر مکعب استفاده از ذخایر اندک آبی سال‌های گذشته در پشت سد.
این کاهش میزان بارش‌ها در پشت سد در حالی از سوی مسئولان وزارت نیرو عنوان می‌شود که در سال آبی گذشته در حوزه کوهرنگ که برای بقای دریاچه پشت سد جنبه حیاتی دارد، با 1020 میلیمتر بارندگی حدود 6 درصد، در شهر اصفهان با 179 میلیمتر بارندگی حدود 50 درصد و در حوزه گاوخونی با 216 میلیمتر حدود 38 درصد افزایش بارش مشاهده می‌شود.

خسارت‌های اقتصادی و زیست محیطی
با این شرایط اظهارات مصطفی بهبهانی، رئیس کمیسیون عمران، شهرسازی و معماری شورای شهر اصفهان در اعتراض به پیش‌فروش آب حاصله از احداث تونل سوم کوهرنگ به پالایشگاه، شرکت ذوب‌آهن و مجتمع فولاد مبارکه و با در نظر گرفتن میزان آبی که به دیگر شهر‌های کشور منتقل می‌شود، تا حدودی وضع را مشخص‌تر می‌کند.
وضعی که باعث ایجاد این سوال در ذهن می‌شود که وقتی بر اساس آمار وضع بارندگی‌ها از ابتدای سال آّبی تاکنون نسبت به سال گذشته بهبود را نشان می‌دهد و حتی در برخی از حوزه‌ها نسبت به میانگین بلندمدت هم بهتر بوده است، چرا هنوز وضع ذخایر پشت سد اسفبار است؟
وضع اسفباری که با رقم خوردن آن به غیر از خسارت‌های اقتصادی و زیست محیطی فراوان، خسارت‌های فرهنگی و اجتماعی زیادی از جمله افسردگی مردم را نیز به دنبال داشته است. سید مرتضی سقاییان نژاد شهردار اصفهان با بیان این‌که رودخانه زاینده رود با مدنیت اصفهان عجین شده است، به وجود 350 کیلومتر نهر و مادی در این شهر اشاره کرد و هرگونه تغییری در این رودخانه را باعث ایجاد دگرگونی در روند شهر و شهروندی دانست.
وی ضمن تاکید بر ابعاد مختلف اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی رودخانه زاینده رود کاهش تعداد گردشگر و افزایش نرخ بیکاری استان را از معلول‌های خشکی رودخانه دانست.عباس حاج رسولی‌ها، رئیس شورای اسلامی شهر اصفهان نیز با بیان این‌که هیچ مدیریتی بر این رودخانه حاکم نیست، بر رعایت طومار و نظام‌نامه تقسیم آب شیخ بهایی تاکید کرد.
وی ایجاد یک مدیریت یکپارچه از سراب تا تالاب گاوخونی را برای زاینده رود ضروری دانست.حاج رسولی‌ها حفظ فضای سبز شهر را یکی از مشکلات اساسی نبود یک مدیریت منطقی بر زاینده رود دانست و تاکید کرد: در برداشت آب از زاینده رود هیچ‌گونه عدالتی دیده نمی‌شود.

همه به دنبال مقصر
از سوی دیگر هرچند که این روز‌ها بسیاری از مسئولان به‌ویژه مسئولان شهری در اظهارنظر‌هایشان انگشت اتهام خود را سوی با‌غداران استان چهار محال و بختیاری نشانه گرفته و معتقدند آنها در بالا دست برداشت‌های غیر اصولی و غیرمنطقی به دور از نظارت انجام می‌دهند، ولی مسئولان این استان نیز معتقدند بحران خشکسالی در استان چهار محال و بختیاری شدید‌تر از این بحران در اصفهان بوده و کار به حدی حساس شده که اکنون به 198 روستای این استان با تانکر آب رسانی می‌کنند. همچنین آب شرب سه شهر اردل، نوغان و لردگان نیز بحرانی و نگران‌کننده است.
مسئولان استانی چهارمحال و بختیاری همچنان مدعی هستند که از ظرفیت یک میلیارد و 200 میلیون متر مکعبی زاینده رود در سال تنها 80 میلیون متر مکعب آب برداشت می‌کنند و بیش‌تر این آب‌ها در شالیزار‌های غرب اصفهان صرف برنج کاری آن هم به شیوه غرق آبی می‌شود. اختلاف نظری که دامنه آن به عملیاتی شدن پروژه بهشت‌آباد هم کشیده شده و با وجود سه مصوبه هیئت دولت، هنوز اجرایی نشده و از سوی دیگر، دیگر سوی رودخانه که پایان رود بوده و تالاب گاوخونی لقب دارد، به علت خشکی کامل به کانون تولید ریزگرد‌ها تبدیل شده است.

لینک      نظرات ()      

آخرین نوشته ها شروع پانزدهمین سال فعالیت وبلاگ دوستداران حیوانات و محیط زیست تبرئه انسان, تهمت به حیوان! ثبت یزد در میراث جهانی یونسکو و امید به بازگشت به مسیر توسعه پایدار حراج امنیت! کاشت برنج در روزهای هشدار بی آبی تروجان های آبی، مصیبت تازه زاینده رود! امید بی صدایان وبلاگم همین جاست، صحیح و سالم بعد از نامه جعلی؛ قاچاق یا انتقال قانونی شیرها به تهران؟! تجاوز به زاینده رود / گزارش تصویری
کلمات کلیدی وبلاگ محیط زیست (٦٠٩) اصفهان (٢٤٢) ایران (۱۸٩) حقوق حیوانات (۱٧٧) حیوانات (۱٠٧) زاینده رود (۱٠٢) فرهنگ (٩٦) حیات وحش (۸٧) حمایت از حیوانات (۸٦) میراث فرهنگی (٧٧) سیاست (٧۱) شکار (٥٤) حیوان آزاری (٥۱) سازمان حفاظت محیط زیست (٤۸) خشکی زاینده رود (٤۸) هندوستان (٤٧) ماهی قرمز (٤٧) آب (٤٤) مترو (٤٠) آلودگی محیط زیست (۳٧) عکس (۳٦) حیوان خانگی (۳٥) دیده بان حقوق حیوانات (۳٤) سگ (۳۳) سازمانهای غیر دولتی (۳٢) باغ وحش (۳٢) طنز (۳۱) آموزش (۳٠) جهانی (۳٠) وبلاگستان فارسی (٢۸) وبلاگ (٢٧) گفتگو (٢٦) سلامت (٢٥) انجمن حمایت از حیوانات (٢٢) شبکه سازمانهای غیر دولتی زیست محیطی استان اصفهان (٢٠) وبلاگهای زیست محیطی (٢٠) تخریب (٢٠) موج سبز (٢٠) ساعت زمین (٢٠) عکس جمعه (۱۸) حیوانات شهری (۱۸) آلودگی هوا (۱۸) فقر (۱۸) گاوخونی (۱٧) گرمایش جهانی (۱٧) سیرک (۱٧) قطع درخت (۱٧) گونه در خطر انقراض (۱٧) خشکسالی (۱٦) درخت (۱٦) بهداشت (۱٥) جمعیت (۱٥) پرندگان (۱٤) محیط بان (۱٤) فرهنگ سازی (۱۳) ذبح حیوانات (۱۳) بنیاد جهانی میراث پاسارگاد (۱۳) نگهداری حیوانات (۱٢) تالاب (۱٢) مجلس (۱٢) مردم (۱٢) رسانه (۱۱) اقتصاد (۱۱) دروغ (۱۱) وبلاگ نویسان زیست محیطی (۱۱) سی و سه پل (۱۱) کوشندگان محیط زیست (۱٠) ترجمه (۱٠) نوروز (۱٠) دولت (۱٠) هنر (۱٠) قانون (٩) گربه (٩) حفاظت از محیط زیست (٩) خروس سپید (۸) مینیمال (۸) انتخابات (٧) اینترنت (٧) شهرداری (٧) هنرمندان (٧) ماهی رزمجو (٧) فیسبوک (٧) مناطق حفاظت شده (٧) قوه قضائیه (٧) دولت نهم (٧) شیر ایرانی (٦) یوزپلنگ (٦) صدا و سیما (٦) خلیج فارس (٦) نشان خرس قهوه ای (٦) گیاهخواری (٦) روزنامه (٦) سیزده بدر (٦) دامپزشکی (٦) اعتراض (٦) انسان (٦) شعر (٦) زلزله (٥) فوتبال (٥) نابودی (٥) طبیعت (٥) سد (٥) عقیم کردن (٥) قاچاق حیات وحش (٥) سمندر (٥) بهمنگان (٥) معصومه ابتکار (٥) پالایشگاه (٥) حیوان ستیزی (٥) احمدی نژاد (٤) زیستا (٤) پارازیت (٤) پرشین بلاگ (٤) رئیس جمهور (٤) پایگاه آگاهی رسانی محیط زیست (٤) فرهنگ دره شوری (٤) یاسر انصاری (٤) اگزوتیک پت (٤) فاجعه (٤) کوروش بزرگ (٤) امریکا (٤) گردشگری (٤) شورای شهر (٤) سبز (٤) مرگ (٤) ورزش (٤) سرطان (٤) یلدا (۳) خاتمی (۳) عقاب (۳) زن (۳) ایدز (۳) تاریخ (۳) نفت (۳) کارون (۳) خرافات (۳) جنگل (۳) توسعه پایدار (۳) خوزستان (۳) همایش اشتغال سبز (۳) مناسبت ها (۳) روز مبارزه با خشونت علیه حیوانات (۳) wwf (۳) میراث طبیعی (۳) ماهی آکواریومی (۳) کاریکاتور زیست محیطی (۳) روز زمین (۳) صلح سبز (۳) تغییرات اقلیمی (۳) تلوبزیون (۳) greenblog (۳) شهروند (۳) منابع طبیعی (۳) صنایع (۳) اکوسیستم (۳) پاسخ (٢) آّب (٢) لاک پشت (٢) صرفه جویی (٢) مهدی بوترابی (٢) پارک ملی (٢) انرژی هسته ای (٢) حزب سبز (٢) پناهگاه (٢) بلای طبیعی (٢) عکس های جمعه (٢) دلفیناریوم (٢) آزمایش روی حیوانات (٢) انرژی سبز (٢) مخالف آزمایش روی حیوانات (٢) مناطق طبیعی (٢) جایزه نوروز (٢) حیوانات خاص (٢) تجارت حیوانات (٢) پاکسازی (٢) کودکان (٢) خرس (٢) تنوع زیستی (٢) مهاجرت (٢) زباله (٢) المپیک (٢) دریاچه ارومیه (٢) انرژی (٢) اوباما (٢) کتاب (٢) جشن (٢) شادی (٢) من (٢) خانواده (٢) مطبوعات (٢) خدا (٢) اخلاق (٢) کشاورزی (٢) تهران (٢) آینده (٢) اعتیاد (٢) شعار (۱) حشرات (۱) مهرگان (۱) امنیت (۱) مهرورزی (۱) خشونت (۱) کروبی (۱) ادبیات (۱) اصلاحات (۱) دانشجو (۱) پرشین بلاگ (۱) فیلم (۱) عشق (۱) دانشگاه (۱) نشریه (۱) مسابقه (۱) علم (۱) فلسفه (۱) اروپا (۱) تجمع (۱) خیانت (۱) پاسارگاد (۱) پژوهش (۱) هفت سین (۱) دموکراسی (۱) جنگلهای ابر (۱) جنگ (۱) اخلاقی (۱) جوان (۱) اسب (۱) بزرگداشت (۱) عرب (۱) نذر (۱) مانور آلودگی هوا (۱) آثار تاریخی (۱) دلار (۱) حسادت (۱) طبیعت س (۱) اتلاف آب (۱) تروجانهای آبی (۱) امداد رسانی به حیوانات (۱) چغاخور (۱) مرگ دلفین ها (۱) آندره گرز (۱) تلاش جهانی برای محیط زیست (۱) پاسداری از وطن (۱) پرنده زینتی (۱) امنیت زیستی (۱) باغ پرندگان (۱) دکتر کهرم (۱) میر حسین (۱) معماری سبز (۱) change (۱) پایگاه اطلاع رسانی محیط زیست (۱) مسائل اجتماعی (۱) مواد مخدر (۱) ام اس (۱) mtv (۱) آینده نو (۱) تخل (۱) global warming (۱) شگفتی های آفرینش (۱) ژورنالیست (۱) صنعت سبز (۱) آزبست (۱) مجموعه دروغ ها (۱) روز جهانی وبلاگ (۱) حفظ محیط زیست (۱) قطع برق (۱) گل آقا (۱) اصلاح طلبان (۱) دولت الکترونیک (۱) مافیا (۱) اسبچه خزر (۱) لوئیس فیروز (۱) فاضلاب (۱) حیوان (۱) بمب (۱) نادانی (۱) تنظیم خانواده (۱) روز جهانی محیط زیست (۱)
دوستان من + + فرم اهداء عضو + action on earth-element AN INCONVENIENT TRUTH Animal Science catalogue of life CATICEF Green Iran IUCN List of All Endangered Species Organic Agriculture Second ثـــانیــه TVE (Television Trust for the Environment). UNDP UNEP آبزي دان آبشار و كوه اتحادیه رفع آلودگی های هسته ای آتش‌نوشت اداره کل دامپزشکی اصفهان ارتباط صنعت ارمغان اشک های طبیعت آشیانه سبز میانکاله اعضاي هيأت علمي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع اقتصاد منابع طبیعی و محیط زیست اقیانوس آبی اکوگیک الفبای آب آلماگل اله تی تی گیلان آلودگی نوری آلودگی های هسته ای آلودگی هوا آموزش برپايي آکواريوم آمیزقلمدون انجمن اسب ایران انجمن پاسداران محيط طبيعی ايران انجمن حاميان سفر ايمن انجمن حمایت از حیوانات اسکاتلند انجمن حمایت از حیوانات امریکا انجمن حمایت از حیوانات انگلستان انجمن حمایت از حیوانات تگزاس انجمن حمایت از حیوانات تهران انجمن حمایت از حیوانات مالزی انجمن حمایت از حیوانات ویرجینیا انجمن حمايت از گربه ها انجمن دوچرخه سواران کوهستان رشت انجمن دوست داران محیط زیست انجمن سرزمین ما انجمن شوکای کرمانشاه انجمن علمی بیابان انجمن متخصصین علوم دام ایران انجمن نسیم سراب آناهیتا کنگاور انجمن يوزپلنگ آسيايي آنچه نمي دانيم نيز با ارزش است انستيتو آب و هوا اهواز سبز آوای سبز آوای فاخته آوای محیط زیست آونگ خاطره های ما ایران سبز ايران نامه ایرانیان گواه ایرانیان وبلاگ نویس در مالزی ایستاده زیر باران با طبیعت بالابان بام ایران بانک اطلاعات بخشی از زندگی براي طبيعت بلاگ نيوز بنیاد آزادی، رشد و آبادانی ایران-باران به کجا پناه ببریم بهار زمستانی بیولوژی و بیوتکنولوژی کشاورزی پرانتز پرشين تونز پرندگان ایران پریمک پژوهش در تاریخ ایران پلنگ زخمی پيام سبز پیچ گوشتی پیدا پنهان تابناک تاکستان تحقیق_تکنولوژی_توسعه_محیط زیست تقليل لايه ازن تلاش ايرانيان گياهخوار تلاش براي حيوانات مشهد تنوع زيستي توسعه پایدار جامعه جهاني حمايت از حيوانات جایی برای همه جبهه سبز همدان جستجوگر محیط زیست جمعیت حمایت از منابع طبیعی و محیط زیست جمعیت زنان مبارزه با آلودگی محیط زیست اصفهان جمعیت طبیعت یاران جمعیت کویر سبز جنبش ایرانیان مخالف سیرک حیوانات جنگل جنگلبان شهید ناصر پیروی جنگلهای کرانه خليج فارس چشم انداز چشم به چشم چشمهای همیشه بیدارزمین _محیط زیست حامی گرگ های ایران حفظ محيط زيست اساس توسعه پايدار حمايت از حقوق حیوانات حمايت از حيوانات بي خانمان حمایت از حیوانات و محیط زیست حمایت از حیوانات/نیلوفر حیوانات آموزه های خلقت حيوانات ايران حيوانات هم همانند انسان حق زندگي دارند خاک خوب خانه مطبوعات و خبرنگاران اصفهان خانه وبلاگ درویش خانواده سبز خبرخوان سبز خبرگزاری ایسنا خبرگزاری ایلنا خبرگزاری کشاورزی خبرنامه ی مالزی خبرهای اکسیژن خبری تحلیلی نو اندیش خدای من خرده گیری دانشجوی دامپزشکی دانشجویان محیط زیست تهران شمال دانشجويان محيط زيست کرج دانشکده منابع طبیعی دانشگاه صنعتی اصفهان در انتظار باران درخواست انتشار یادگارهای ماندگار دردسرهای یک دامپزشک درک زیباییهای حیات دفترچه ی ممنوع دکتر غلامعلی بسکی دکتر هومن دلتنگی های مادر زمین دنکیشوت معمار دنيای زير آب دنیای زیر آب دوچرخه سواری برای صلح دور روزگاران دوستداران حیوانات و طبیعت دوستداران حیوانات و محیط زیست در اعتماد ملی دوستداران حيوانات و محیط زیست در ايسنا دوستداران حيوانات و محیط زیست در ايسنا دیده بان حیوانات ایران دیده بان کوهستان ديده بان محيط زيست ايران دیده بان میانکاله دیر تش باد راپورتهای یومیه رادیکال سبز رادیو وبلاگستان رستاخیز سبز رفتن رسيدن است رفقای شیلاتی روایت روزنامه اصفهان امروز روزنامه اعتماد روزنامه اعتماد ملی روزنامه تايمز روزنامه تفاهم روزنامه خبر ورزشی روزنامه سرمایه روزنامه شرق روزنامه کارگزاران روزنامه هم میهن روزنامه همبستگی زادگاهم ایران است، فرزند ایرانم زمین انسان ها زمین سیاره زنده زمین ما زمین ما زن نوشت زیتون زيست بان زیست محیطی کوچک زیستن حق همیشگی حیوانات است زیگ زاگ های ذهنی یک خبرنگار سایت انجمن های تخصصی محیط زیست سایت ایرانیان گیاهخوار سایت بانو انوشه انصاری سايت تخصصی ماهيان آکواريومی سایت خبری بهار سایت خبری تحلیلی زیست بوم سایت مرجع متخصصین ایران سبز کوه بختیاری سبز نوشته های من سبزگامان سرباز زمین سردبیر: خودم سرو آزاد سکوت سلامت نیوز سلول سوپرپوزیشن سید محمد خاتمی شهر خرم آباد شهر سالم شهرزاد ایرانی شهرمن M.I.S صد سال تنهايی صداهای جهانی صدای آسمان صدای دامپزشکی ایران صفحه محيط زيست نشنال جيوگرافيك صلح سبز بین الملل صلح،حقوق بشر،محیط زیست صندوق تسهیلات جهانی محیط زیست طبیعت ایران طبیعت بختیاری طبیعت زیبای ایران طبيعت سبز بجنورد طبیعت سیستان طبیعت و حیات وحش طبیعت و حیوانات طبیعت وحشی طبیعت،فرهنگ، زندگی،دانش، آینده طراحی با طبيعت عرصه سوم علائم گرم شدن کره زمین علیه تخریب محیط زیست فاکوليت فریاد خروشان فصل سبز فوتوبلاگ در انتظار باران قناری كانون ديده بانان زمين كشاورزی ارگانیک كنوانسيون تغيير آب و هوا کابل پرس کاغذ کاربن کانون دامپزشک سفید کانون دوستداران حیوانات کانون زیست شناسی کانون عالی گسترش فضای سبز و حفظ محیط زیست ایران کانون مطالعات استراتژيک آب و محیط زيست کاه گل کلاغ (زرین دخت عالی) کلام من۷۸۶ کلینیک دامپزشکی پرشین کهن دیار کیمیای سبز گازهای گلخانه ای گالري طبيعت سبز گاه نوشت های باران گربه ايراني گردش در طبيعت ايران گردش در طبيعت ايران گرگ تنها گرگ خاکستري گروه پیگیری اصلاح قوانین و مقررات NGOs گرین بلاگ-مهدی گریوان گلچین زیست گهواره سبز گوناگون از زيست شناسي گونه های در خطر انفراض گوهر سبز گیاهان دارویی آکش گیاهخواری،حمایت از حیوانات لحظه هایی که می گذرند لیست وبلاگهای زیست محیطی مادرم زمین ماندانا مجله زندگی سالم محيط بان محیط بان محیط بان بدون مرز محیط برای زندگی محیط زیست محیط زیست البرز محيط زيست بافق محیط زیست دانشگاه اهواز محيط زيست در جام حم محيط زيست در همشهری محیط زیست دماوند محیط زیست زمین محيط زيست سرزمين من محیط زیست همدان محیط زیست و اخلاق محیط زیست-دوزيستان ايران مخالف شکار و شکارچی مدیریت کشاورزی مرتع و مرتعداري در ايران مرد خاکي مطالعات زیستی معجزه ای به نام زمین من و MS من و گربه ها من و ویلی منابع طبيعي منم محیط بان مهار بيابان زايي مهندس اکبر همدانيــــان مهندسی محيط زيست موج سبز موسسه حفاظت محیط زیست آمریکا میراث ماندگار گچساران و باشت- سبزگامان میهن سبز نشريه الکترونيکي داروگ نصفهان نگذار به بادبادکها شلیک کنند نور شب نوشته های سبز همستر ايران همنهاد همین جا روی زمین هواداران پرشين بلاگ اصفهان هوبره واگويه هاي نانوشته وب نوشت وبگاه کویرهای ایران وبلاگ جمعی از طلاب وبلاگ دکتر ناصر کرمی وبلاگ فهیمه خضر حیدری وبلاگ گروه حیات وحش ایران وبلاگ مهدی بوترابی وسایل نقلیه سبز یاوران محیط زیست سیمره دره شهر یخاب یک روان پزشک انجمن حمایت از کشاورزان شهرستان اصفهان بوم سا گرافیست کوچولو جانوربان شهروحش طبیعت زنده،نبض زندگی وت پارس اشک یلدا